badania w działaniu

ang. action research. Nurt współczesnych, stosowanych badań społecznych.  Badania w działaniu podejmowane są na terenie bardzo wielu instytucji obejmujących cały szereg dziedzin działalności praktycznej. W edukacji odnoszą się one do problemów organizacyj­nego rozwoju szkoły, programów nauczania, procesów nauczania i wychowania w klasie szkolnej, udziału rodziców w życiu szkoły, programów innowacyjnych itp. W służbie zdrowia badania w działaniu dotyczą – między innymi – programów opieki zdrowotnej nad dziećmi, promocji zdrowia, środowiskowych projektów opieki zdrowotnej, programów profilaktyki i terapii uzależnień. Coraz częściej podejmuje się ten rodzaj badań również w wielu obsza­rach pracy socjalnej, studiach urbanistycznych oraz pracach nad rozwojem organizacyjnym instytucji i firm komercyjnych.

Badania w działaniu nie mają jednorod­nego charakteru intelektualnego. Koncepcja ta nawiązuje do różnorodnych tradycji filozo­ficznych, teoretycznych i metodologicznych.  Ich protoplastą był Kurt Lewin. Nurt ten jest współcześnie twórczo kontynuowany przez Johna Elliota oraz Wilfreda Carra i Stephena Kemmisa. W wielu współczesnych ujęciach inspiracji intelektualnych dla badań w działaniu poszukuje się w ramach teorii krytycznej Pod jej wpływem wyłonił się w ramach badań w działaniu kierunek emancypacyjnyistniejący obok tradycyjnego, „tech­nicznego” kierunku reprezentowanego – między innymi – przez J. Elliotta.

Podstawą filozoficzną badań w działaniu [szczególnie ich nurtu emancypacyjnego] jest kategoria dialektycznej racjonalności. Przyjmuje się tu założenie, iż wiedza i działanie są historycznie zmiennymi konstruktami społecznymi. Szczególny nacisk kładzie się na dialektyczne związki zachodzące miedzy dwiema parami kategorii – teorią i praktyką oraz jednostką a społeczeństwem. Zakłada się, że określone sposoby myślenia i działania jednostki są kształtowane w danym kontekście społecznym i historycznym, a jednocześnie mają swój udział w kształtowaniu tegoż kontekstu. W takim ujęciu „badanie w działaniu” może być traktowane jako „zespołowy i uczestniczący proces autorefleksji”,w toku którego następuje zmiana zarówno indywidualnych jak i „grupowych” wzorów myślenia i działania.  Zespoły prowadzące badanie w działaniu tworzą rodzaj „autokrytycznych społeczności” nastawionych na zmianę rzeczywistości. Podejmują oni nie tyle badania nad interesującym je fragmentem rzeczywistości, co raczej badania dla tej rzeczywistości, na rzecz jej zmiany.

W badaniach w działaniu – jak podkreśla J. Elliott  – chodzi nie tyle o „naukowe te­stowanie prawdy”, co raczej o „dostarczenie praktycznych opinii w konkretnych sytuacjach”.  Mają one pomagać ludziom w bardziej inteligentnym i sprawnym działaniu. 

Opracowanie: Henryk Mizerek

Źródła:

Elliott, J. (1997). Praktyczny poradnik prowadzenia „action research". W:H. Mizerek (Red.), Ewaluacja w szkole. Wybór tekstów . Olsztyn: Wydawnictwo MG.

Gołębniak, D. B. (2014). O „upedagogicznianiu” szkoły poprzez akademicki dyskurs edukacyjny . Ku autoetnografii. Forum Oświatowe, 2(52), 147–169.

Mizerek, H. (2012). Od wiedzy do mądrości. Badania w działaniu jako impuls dla rozwoju praktyków i praktyki społecznej. W:B. Skrzypczak , T. Kasprzak (Red.), Scenariusze rozwoju lokalnych polityk kultury. Warszawa: CAL.