ewaluacja formatywna

ang. formative evaluation - rodzaj ewaluacji, którą prowadzi się w tym samym czasie, co program podlegający ewaluacji. Przedmiotem zainteresowań  badaczy jest proces wdrażania badanego programu, a nie  - jak w ewaluacji konkluzywnej - jego efekty końcowe. Przedmiotem ewaluacji formatywnej są na ogół  treści programu oraz  metody i formy pracy zastosowane w trakcie jego realizacji. Wyniki ewaluacji wykorzystuje się na bieżąco. Na ich podstawie dokonuje się korekt treści programu oraz strategii jego wdrażania.  Ewaluacje formatywne mają zastosowanie w ewaluacji wewnętrznej oraz w autoewaluacji

Ze względu na realizowane cele  i zadania ewaluacja formatywna przyjmuje jedną z trzech postaci – ewaluacji rozjaśniającej (clarificative); ewaluacji interaktywnej  i ewaluacji skierowanej na monitorowanie.

Ewaluacja rozjaśniająca służy wyjaśnianiu. Rolę ewaluatora można metaforycznie porównać do osoby niosącej pochodnię, która oświetla mroczne, niewidoczne na co dzień „korytarze i piwnice” szkoły. Koncepcja ta nawiązuje do znanego z teorii organizacji modelu „góry lodowej”. Jeśli szkołę  potraktujemy zgodnie ze wspomnianą teorią, tylko niewielka jej część jest widoczna. To, co jest widoczne, szczególnie dla obserwatorów z zewnątrz, sprowadza się do odpowiedzi na pytanie „co?” Są to elementy tworzące strukturę organizacyjną takie jak: cele i zadania szkoły, programy nauczania, systemy oceniania itp. Kwestie będące odpowiedzią na pytanie „jak?” pozostają w ukryciu. Wśród nich mieszczą się  - między innymi; motywacja, potrzeby, przekonania, konflikty i napięcia, współzawodnictwo – wszystko to, co tworzy niewidoczną na co dzień konstelację czynników, tworzących klimat czy kulturę organizacji. Zadaniem ewaluacji rozjaśniającej jest gromadzenie wiedzy umożliwiającej lepsze zrozumienie specyfiki, tożsamości konkretnej szkoły jako organizacji nie tylko nauczającej, ale również instytucji uczącej się.

Ewaluacje interaktywne wykorzystuje się w celu poprawy funkcjonowania konkretnego programu, będącego przedmiotem ewaluacji. Dla przykładu – w trakcie ewaluacji interaktywnej wdrażanego w szkole konkretnego programu uwaga badaczy kieruje się na następujące kwestie:

• Jakie cele/zadania stawiają sobie autorzy i realizatorzy programu?
• Jakie treści zostały zaplanowane do realizacji?
• Jakie metody i formy stosowane są w trakcie wdrażania programu?
• Jakimi zasobami (środki, baza, kwalifikacje kadry) dysponuje instytucja realizująca program?

O użyteczności praktycznej wiedzy gromadzonej w tak zaplanowanym badaniu decyduje dobór kryteriów ewaluacji. W podanym przykładzie zestaw kryteriów tworzyć mogą kwestie takie jak np.: możliwość realizacji założonych celów, zgodność z potrzebami adresatów, adekwatność celów do treści, adekwatność treści do możliwości i potrzeb odbiorców

Ewaluacje interaktywne, podobnie jak rozjaśniające,  prowadzone są na planie badań jakościowych. Najczęściej wykorzystywaną strategią badawczą jest tutaj studium przypadku.

Ewaluacja monitorująca dostarcza wiedzy ułatwiającej bieżące zarządzanie wdrażanym/realizowanym programem. Pozwala na rejestrowanie postępów uzyskiwanych w trakcie jego realizacji, ustalenie zgodności działań z przyjętym harmonogramem, przyczyn ewentualnych opóźnień itp. Ewaluacje monitorujące mają na ogół charakter badań ilościowych z wykorzystaniem podejścia systemowego, wskaźników osiągnięć oraz odwoływania się do pomiaru.

Opracowanie: Henryk Mizerek

Źródła:

Mizerek, H. (2010). Koloryt współczesnych badań ewaluacyjnych. W H. Kędzierska (Red.), Jakościowe inspiracje w badaniach edukacyjnych (ss. 31–44). Olsztyn: Wydawnictwo Uniwersytetu Warmińsko Mazurskiego.

polecana lektura:

Owen, J. M., & Rogers, P. J. (1999). Program Evaluation. Forms and Approaches. London, Thousand Oaks, New Delhi: SAGE Publications Ltd.