refleksja

od łac. reflectere, reflexum ‘zgiąć wstecz; odbijać’  W języku potocznym termin „refleksja” występuje w trzech znaczeniach:  1. głębsze zastanowienie się nad czymś, rozmyślanie połączone z analizą czegoś, rozważanie. 2. myśl, wypowiedź pojawiająca się po głębszym zastanowieniu. 3. filoz. skupienie się podmiotu myślącego na sobie, własnej aktywności, związane z niedostrzeganiem przedmiotów istniejących w rzeczywistości zewnętrznej. 

W edukacji słowo „refleksja” używa się w bardzo wielu kontekstach i znaczeniach.  W koncepcji Johna Deweya refleksja jest traktowana jako specyficzny rodzaj myślenia towarzyszący działaniu.  J. Dewey, przeciwstawiając działanie rutynowe działaniu refleksyjnemu, sądzi, że  refleksja jest aktywnym, uporczywym i uważnym rozważaniem każdego przekonania lub wiedzy w świetle założeń,  z których  się   wywodzi oraz szerszych konsekwencji,  do jakich prowadzi.  Refleksja jest nieodłączną cechą działania w tym sensie, że krytyczne, uwzględniające wiele aspektów rozważania nad przeszłym działaniem (doświadczeniem) mogą modyfikować i zmieniać na lepsze przyszłe działania. Prowadzone dotychczas, bardzo liczne badania nad refleksyjnością oraz refleksyjnym nauczaniem, zaowocowały wielością podejść i ujęć tego zjawiska.  Trudno jest w tej sytuacji o jedną, niebudzącą wątpliwości definicję refleksji. Nie rozstrzygnięto odpowiedzi na wielu pytań:

• O mechanizmy refleksji – czy ogranicza się ona do procesów myślenia nad działaniem, czy też jest bardziej organicznie związana z działaniem?,
• O ramy czasowe refleksji – czy następuje bezpośrednio (pojawia się natychmiast i jest krótkotrwała) czy też ma szerszy, systematyczny charakter?
• O przedmiot refleksji – czy zawsze koncentruje się na problemach do rozwiązania?
• O jej treści – na ile ktoś, kto poddaje refleksji działanie uwzględnia wartości historyczne, społeczne, kulturowe i polityczne?    

W analizach prowadzonych dla celów praktycznych użyteczne mogą być istniejące klasyfikacje i typologie refleksji. Pierwszą z nich jest koncepcja Donalda Schona, w której oddziela się refleksję-nad-działaniem (może mieć ona postać refleksji nad przeszłym lub przyszłym działaniem) od refleksji-w-działaniu. To drugi rodzaj refleksji ma charakter podświadomych procesów, zakłada interaktywne widzenie środków i celów oraz rozwojem osobistych, praktycznych teorii. Prace D. Schona dały podstawę do stworzenia koncepcji pracy profesjonalnej  znanej jako refleksyjny praktyk

Kolejną, wartościową konceptualizacją jest, nawiązująca do Jurgena Habermasa,  klasyfikacja, w której wyróżniono refleksję techniczną, praktyczną oraz krytyczną

Opracowanie: Henryk Mizerek

         Źródła:

         Czerepaniak-Walczak, M. (1997) Aspekty i źródła profesjonalnej refleksji nauczyciela, Toruń: Edytor

Mizerek, H. (1999). Dyskursy współczesnej edukacji nauczycielskiej: między tradycjonalizmem a ponowoczesnością. Olsztyn: Uniwersytet Warmińsko-Mazurski.

polecane lektury:

Perkowska-Klejman, A. (2014). Cztery poziomy refleksyjności studentów. Teraźniejszość – Człowiek – Edukacja, 66(3).

Schön, D. A. (1983). The reflective practitioner: How professionals think in action. Basic books.

Szyling, G. (2013). Diagnoza i ewaluacja a teoretyczne horyzonty refleksji nad działaniem. Teraźniejszość – Człowiek – Edukacja, 4(64).